Derin araştırma nedir? Ajanın çok adımlı araştırması ve raporun denetimi

Bir asistana soru sorduğunuzda tek seferde yanıt verir. Aynı soruyu bir derin araştırma aracına sorduğunuzda ise bir süre ortadan kaybolur, arka arkaya aramalar yapar, bulduklarını okur ve dipnotlarla dolu uzun bir raporla geri döner. İkincisi çok daha otoriter görünür; farklı türde bir inceleme gerektirmesinin nedeni de tam olarak budur. Bu yazıda derin araştırmanın ne olduğunu, her aşamada neler olup bittiğini, hangi sorulara uyduğunu ve bir ekibin, kimse rapora dayanarak harekete geçmeden önce onu nasıl kontrol edebileceğini anlatıyoruz.

Derin araştırma ne demek

Derin araştırma, bir yapay zekâ ajanının yürüttüğü çok adımlı araştırmadır. Ajan bir soru aldığında bir yaklaşım planlar, birçok arama ve okuma turu boyunca kaynak toplar, öngörmediği ipuçlarının peşine düşer, bulduklarını birbiriyle uzlaştırır ve iddiaların kaynaklara işaret ettiği yapılandırılmış bir rapor yazar. Belirleyici özellik döngüdür: ajanın üçüncü turda okudukları, dördüncü turda ne arayacağını değiştirir.

Derin araştırmayı hızlı ve yorulmak bilmeyen bir kıdemsiz araştırmacı gibi düşünmek işe yarar: malzeme toplamakta mükemmel, hangi malzemenin güveni hak ettiğini bilmekte güvenilmez.

Dört aşama ve her birinde ters gidenler

1. Planlama

Ajan soruyu alt sorulara böler ve nereye bakacağına karar verir. İyi bir plan iş başlamadan önce görünür olur; böylece bir yanlış okumayı erkenden yakalayabilirsiniz. Yaygın bir hata sessiz yeniden yorumlamadır: bir ürünün Almanya’daki düzenleyici riski sorulan ajan, en çok malzemeyi orada bulduğu için genel olarak AB mevzuatını araştırır.

2. Toplama

Ajan arar, okur, ilgili pasajları ayıklar ve referansları izler. Buradaki hatalar kaynaklarla ilgilidir: birincil belgeler yerine derleme sitelerine ve basın bültenlerine yaslanmak, ödeme duvarlı ya da İngilizce dışındaki kaynakları tamamen kaçırmak ve soru yanıtlandığında değil, sonuçlar kendini tekrar etmeye başladığında durmak.

3. Sentez

Ajan bulgularını bir anlatıda birleştirir. Kaynaklar arasındaki anlaşmazlıkların yüzeye çıkması gereken yer burasıdır, ama çoğu zaman tam tersine kaybolurlar: çelişen iki rakam teke iner ya da yalnızca bir kez geçtiği için azınlıkta kalan bir görüş metinden düşer.

4. Atıf

Her iddia bir kaynağa bağlanır. Risk, gerçek bir sayfaya işaret eden ama iliştirildiği cümleyi aslında desteklemeyen atıftır. Bir dipnot yalnızca bir sayfanın ziyaret edildiğini gösterir; raporun iddia ettiği şeyi söylediğini değil.

Derin araştırma ne zaman işe yarar, ne zaman yaramaz

Geniş, erişilebilir kaynaklardan yanıtlanabilen ve yapılandırılmış bir ilk geçişe değen sorularda emeğinin karşılığını verir:

• Bir pazardaki şirketlerin, ürünlerin ya da yaklaşımların genel taraması.
• Bir uzman kilit makaleleri okumadan önce yapılan ilk geçiş literatür taraması.
• Bir kuralın ya da standardın farklı ülkelerde veya kurumlarda nasıl tanımlandığını derlemek.
• Bir toplantı ya da durum tespiti (due diligence) süreci öncesinde bir şirket hakkında arka plan bilgisi.

Yanıt ajanın ulaşamadığı yerlerde duruyorsa (iç sistemler, ücretli veritabanları, konuşmalar), tek bir olguya ihtiyacınız varsa (sade bir arama daha hızlıdır ve kontrolü daha kolaydır), olgular raporun incelenebileceğinden hızlı değişiyorsa ya da asıl iş bir muhakeme kararıysa uygun değildir. Rapor bir karara bilgi sağlayabilir; kararın kendisiyle karıştırılmamalıdır. Bu yeteneği kendiniz mi kuracağınızı yoksa hazır mı alacağınızı tartıyorsanız araştırma ajanı kurmak mı, derin araştırma hizmeti almak mı yazısı bu seçimi adım adım ele alıyor. Araçlar için derin araştırma API’si seçimi, kendi ajanını kuran ekipler için ayakta kalan araştırma ajanları yazılarına bakabilirsiniz.

Bir arama kutusuna değil, bir araştırmacıya yazar gibi yazın

Zayıf raporların çoğu belirsiz bir talepten doğar. İşe yarar bir görev tanımı; soruyu, sınırları ve “bitti”nin neye benzediğini ajan başlamadan önce sabitler:

Soru: Türkiye’deki pazar yeri satıcılarına anında ödeme aktarımı sunan ödeme kuruluşları hangileri ve bunu hangi koşullarla yapıyorlar? Kapsam: pazar yerlerine yönelik, herkese açık biçimde belgelenmiş bir hizmeti olan kuruluşlar; gelecekteki ürün duyuruları kapsam dışı. Kaynaklar: önce kuruluşların kendi dokümantasyonu ve resmî düzenleyici sayfaları; haberler yalnızca doğrulama için. Çıktı: her kuruluş için bir satır; koşul, geldiği sayfa ve erişim tarihiyle birlikte. Bitiş ölçütü: bulunan her kuruluşun bir satırı vardır ya da “herkese açık bilgi bulunamadı” olarak listelenir. Kaynaklar çelişirse ikisi de gösterilir.

Bu tanımda yükün çoğunu iki parça taşır. Kaynak kuralı, ajana hangi kanıtın yanıt vermeye yetkili olduğunu söyler; bu, bir soruya hangi kaynakların yanıt verebileceğine karar vermek yazısının anlattığı gibi bilinçli verilmesi gereken bir karardır. “Bitiş ölçütü” satırı ise boşlukları doldurulacak bir şey olmaktan çıkarıp raporlanacak bir şeye dönüştürür.

Soru yarı yolda değişirse yeni bir görev tanımı yazın. Ajanın daha geniş bir soruya doğru kaymasına izin vermek, iki sürümü de iyi yanıtlamayan bir rapor üretir; gerekçesi değişen soru yeni bir plan ister yazısında.

Bir derin araştırma raporu nasıl incelenir

Raporu baştan sona okuyup kulağa doğru gelip gelmediğine göre karar vermeyin. Kontrol edin.

1. Soruyu karşılaştırın. Rapor, görev tanımındaki soruyu mu yanıtlıyor, yoksa daha geniş bir soruyu mu?
2. Atıflardan örneklem alın. En önemli iddialardan birkaçını seçin ve kaynaklarını açın. Her pasaj, cümlenin söylediğini aynı kuvvetle söylüyor mu?
3. Kaynak karışımına bakın. Raporun ne kadarı birincil belgelere, ne kadarı özetlerin özetlerine dayanıyor?
4. Eksik anlaşmazlığın peşine düşün. Kilit bir iddia için en güçlü karşı kanıtı kendiniz arayın. Böyle bir kanıt varsa ve rapor onu yok sayıyorsa senteze temkinle yaklaşın.
5. Tarihleri kontrol edin. Kaynaklar bu soru için yeterince güncel mi?
6. Boşlukları okuyun. Her şeye yanıt bulmuş bir rapor şüphe uyandırır. İyi raporlar neyi tespit edemediklerini listeler.

İkinci adımı dayanıklı atıflar yazısı daha ayrıntılı ele alıyor.

Onayladığınız bir planla derin araştırma

GoCux araştırmayı bir rapor olarak görmeden önce bir plan olarak görür. Plan; soruyu, sıralı adımları ve bir kaynak izin listesini içerir. Oluşturulduğunda taslak olarak kaydedilir ve ancak biri onayladıktan sonra çalışır; çalışırken onaylananın ötesine geçemez, boş bırakılmış bir kaynak izin listesi ise hiçbir kaynağa izin vermez. Soru değişirse doğru hamle sessiz bir genişleme değil, gözden geçirilmiş bir plandır. Bulgular iki tür sonucu birbirinden ayrı tutar: bir alıntıyla desteklenen bulgu ve kaynakların yanıtlayamadığı soru. İkisi de saklanır; böylece bir rapordaki boşluklar örtülmek yerine görünür kalır. Atıf yine de kanıtın kendisi değil, kanıta giden bir işarettir; gözden geçiren kişi pasajın, bulgunun iddia ettiği anlamı taşıyıp taşımadığını yine kontrol eder. Bu tür bir işin görünür durumlar ve bir karar noktasıyla nasıl ilerlediğini Görev sayfası, izin listelerini ise kaynak politikası dokümantasyonu anlatıyor.

Bir rapora dayanmadan önce kontrol listesi

• Görev tanımı soruyu, kapsamı, kaynak kurallarını, çıktı biçimini ve işin ne zaman bittiğini belirtiyor.
• Plan, araştırma çalışmadan önce görünürdü ve onaylandı.
• Rapor soruyu yazıldığı hâliyle yanıtlıyor, genişletilmiş bir sürümünü değil.
• En önemli iddiaların arkasındaki kaynakları açtınız ve raporun söylediğini söylüyorlar.
• Çelişen kaynaklar ortalamaya eritilmeden gösteriliyor.
• Kaynağı bulunamayan sorular doldurulmadan, açık olarak listeleniyor.
• Alanı bilen biri, rapor bir karara bilgi sağlamadan önce onu okudu.